Blog Listing

معرفی دستگاه های موسیقی سنتی ایران

گوشه-های-موسیقی-1

در موسیقی ایرانی، ردیف رکن اساسی را تشکیل می دهد و هر دستگاه مجموعه ای از قطعات و گوشه هاست که به آن ردیف گویند.

در حال حاضر موسیقی ایرانی شامل هفت دستگاه است :
۱- شور ،۲-سه گاه ،۳-چهار گاه ،۴-همایون ،۵-ماهور ،۶-نوا ،۷-راست پنجگاه .

۱- دستگاه شور:

دستگاه شور دارای گوشه هائی به شرح ذیل میباشد که تعدادی از آنها در حال حاضر در دسترس نیستند:

در آمد ، خارا ،کرشمه ، رهاب ، سلمک ،شهناز ، نغمه ، قرچه ، رضوی ، حاجی حسینی ، عزال ،زیر کش سلمک، حزین وفرود ،گلریز ، صفا ، بزرگ ، دو بیتی ، قجر ،ملا نازی ،گرایلی ، مجلس افروز ، عاشق کش و مثنوی

دستگاه شور همچنین دارای ملحقات آوازی است که چون همگی در گام شور قرار دارند به عنوان متعلقات شور شناخته شده اند که دارای چهار آواز میباشد

 ۱-    آواز ابوعطا که گوشه های این آواز به شرح ذیل میباشند:

 درآمد، سیخی، حجاز، اوج حجاز، سارنگ، رامکلی ، لیلی و مجنون ، خسرو شیرین ، جور، حزان ، گبری ، چهار پاره(چهار باغ) ، سملی، حسن موسی، قطاربند، یتیمک و مثنوی

 ۲-    آواز بیات ترک (بیات زند) که گوشه های این آواز به شرح ذیل میباشند:

درآمد،جامه دران، فیلی، شکسته، ابول (حصار)، بسته نگار، قطار،قرائی،دو گاه، امیری ،رکب ، نغمه ،مهدی ضرابی ، روح الارواح ،مهربانی، شهابی و مثنوی

 ۳-    آواز افشاری که گوشه های این آواز به شرح ذیل میباشند:

درآمد، جامه دران، ابول (حصار)، عراق، حزین، نهیب، محیر، رهاب، صدری، قرائی، مسیحی، تخت تاقدیس، خجسته، زنگوله، سپهر و مثنوی

 ۴-    آواز دشتی که گوشه های این آواز به شرح ذیل میباشند:

درآمد، بیات راجع ، حزین، عشاق، قرچه ، رضوی ، دشتستانی (حاجیانی)، بیدگانی ، غم انگیز،گیلکی ،دیلمان، چوپانی، کاشی، لری، کوهستانی، کوچه باغی و مثنوی .

 ۲-   دستگاه سه گاه :

در آمد، زابل، مویه، مخالف ، مغلوب، حصار، مثنوی مخالف، زنگ شتر ، جغتائی، مسیحی ، شاه ختائی و رهامی.

 ۳-   دستگاه چهارگاه :

 در آمد، زابل، حصار، پیش زنگوله ، زنگوله ، نغمه ، بسته نگار ، مویه ، مخالف ، مغلوب ، حدی ، پهلوی ، رجز ، منصوری، معربد، لزگی، شب فرخ، نحوی، و رهامی

 ۴-    دستگاه همایون :

در آمد، جامه دران، چکاوک ، بیداد ، بیات راجع ، اوج ، طرز ، ضجه موره ، شمعونی ، موالیان ، نی داوود ، لیلی و مجنون ،شکوه ، نوروز عرب ، نوروز صبا ، نوروز خارا ، نفیر ، فرنگ ، شوشتری ، بختیاری و موالف ، عزال ، ده ناصری ، راز و نیاز ، میگلی و مثنوی .

دستگاه همایون نیز دارای یک مشتق به نام آواز اصفهان است که گوشه های آواز اصفهان به شرح ذیل میباشد:

درآمد، بیات راجع، عشاق، جرس، عشیران ، سوز و گداز، اصفهانک،هداوندی، ساقی نامه، صوفی نامه و مثنوی

۵-  دستگاه ماهور:

در آمد، داد، گشایش، فیلی، شکسته ، شکسته قره باغ ، مجلس افروز ، خسروانی ، دلکش ، خاوران ، طرب انگیز ، نیشابوری ، نصیر خانی، چهارپاره (طوسی )، مراد خانی، قرائی، بوسلیک، آذر بایجانی ، زیر افکند ، حصار ماهور ، نیریز ، نهیب ، عراق ، محیر ، آشورا وند ، اصفهانک ، حزین ، نغمه ، زنگوله ، راک هندی ، راک کشمیر ، راک عبداله ، صفیر راک، ساقی نامه، صوفی نامه ، کشته مرده و مثنوی

۶- دستگاه نوا :

در آمد، گردانیه ، نیشابورک ،نغمه ، بیات راجع ، عشاق ، عراق، حزین ، نهفت ، رهاب، گوشت ، مثنوی گوشت، عشیران ، مجلسی ، خجسته ، حسین ، ملک حسینی ، بوسلیک ، نیریز، تخت طاقدیس، و شاه ختائی

۷- دستگاه راست پنجگاه :

در آمد، زنگوله ، پروانه ، نغمه ، روح افزا ، خسروانی ، پنجگاه ، سپهر ، عشاق ، نیریز ، بیات عجم ، مبرقع ، قرچه ، بحر نور ، ابوالچپ ، طرز، لیلی و مجنون ، راوندی ، نوروز ها نفیر ، فرنگ و عراق

اما در دیوان شاعران پارسی گوی گذشته نیز نام بسیاری نغمه های موسیقی به میان آمده است که در حال حاضر هیچ اثری از آنها نیست که در ذیل به تعدادی از آنها اشاره میشود:

نوا ، راست، اصفهان ،زیر افکند، بزرگ ، زنگوله ، راهوی ، حجازی زنگبار ، گلستان ، بهار ، بوستان ، عذری ، وامق ، زیر کش ، نوروز ، مایه ، سه گاه ، چهار گاه ، پنج گاه ، عشیران ، نوروز خارا ، نوروز بیانی ، نوروز عرب ، نوروز صبا ، عزال ، نیریز ، مبرقع ، ماهور ، همایون ، زابلی ، اصفهانک ، نهاوند ، محیر ، خوزی ، رکب ، روی عراق ؛ بسته نگار ، نیشابور (نیشابوری ) و کوچک .
خسروانی ، آئین جمشید ، نوروز بزرگ ، سروستان ، بلغ سیاوشان ،پالز بان ، گل نوش ، مشکدانه ، نخجیرکان ، نوش لبنیان ، نهاوندی ، نا قوسی ، حقهء کاووس ، سیوار تیر ، تخت اردشیر ، کین ایرج ، نوروز کوچک ، روشن چراغ ، گنج باد آورد ، شاد باد ، دل انگیزان ، آزاد وار ، مهرگانی ، کبک دری ، سبزه در سبزه ،راح روح ، شیشم ، مروای نیک ، باغ شهریار ، کین سیاوش ، شب فرخ ، نیمروز ، گنج کاوه ، سبز بهار ، سروسهی ، اورنگی ، اورامن ، نوشین باده ، هفت گنج ، قالوسی ، قفل روی ، شبدیز ، کیخسرو ، بلغ سیرین ، فرخ روز ، گلزار ، گنج سوخته ، راه گل ، در غم ، سروستا ، آرایش خورشید ، شادروان مروارید ، دلنواز ، رامش جان ، ماه بر کوهان ، زیر قیصران ریا، ساز نوروز .